De eerste keer dat ik een directieteam vroeg om te bouwen in plaats van te praten, viel er een ongemakkelijke stilte. Zeven mensen met gemiddeld zeventien jaar werkervaring, in hun handen een stapeltje LEGO®-steentjes. Na twee minuten begon de eerste voorzichtig. Na vijf minuten werd er niet meer gesproken. Na dertig minuten vertelde de CFO iets over zijn werkdruk dat hij in geen enkel evaluatiegesprek ooit had gezegd.
Dat is geen toeval. Het is neurologie.
Klassiek vergaderen verdeelt de spreektijd oneerlijk
In een klassieke vergadering is de cognitieve belasting asymmetrisch verdeeld. Wie snel denkt en goed spreekt, domineert. Wie tijd nodig heeft om te reflecteren, verliest. Gallup's wereldwijde State of the Global Workplace-onderzoek laat al jaren zien dat slechts 23% van de werknemers wereldwijd zich daadwerkelijk betrokken voelt bij het werk. De rest zit er in het gunstigste geval neutraal bij, in het slechtste geval actief ontkoppeld.
De methode ontstond midden jaren negentig binnen LEGO, vanuit een scherpe observatie: de meest effectieve strategiesessies waren niet de sessies waar het meest werd gepraat, maar de sessies waar iets fysieks werd gemaakt. LEGO® SERIOUS PLAY® werd vervolgens in samenwerking met IMD Business School in Lausanne wetenschappelijk doorontwikkeld door professoren Johan Roos en Bart Victor.
"The hand is the window to the mind." Toegeschreven aan Immanuel Kant
Bouwen activeert hersengebieden die een vergadering gesloten houdt
Er is een wetenschappelijk gedocumenteerd fenomeen dat constructionism heet, geïntroduceerd door Seymour Papert, de MIT-onderzoeker die de basis legde voor zowel LEGO Mindstorms als moderne leertheorie. De kern: mensen bouwen kennis effectiever op wanneer ze óók iets fysieks bouwen dat die kennis representeert. Papert's werk, samengevat in zijn boek Mindstorms (1980), is in de decennia daarna door honderden vervolgstudies bevestigd. Zie papert.org voor een volledige bibliografie.
Neurobioloog Frank R. Wilson beschrijft in The Hand: How Its Use Shapes the Brain, Language, and Human Culture (1998, Pantheon Books) hoe hand en brein co-evolutionair verweven zijn. Wilson toont aan dat de motorische cortex en de taal- en abstractiecentra niet los functioneren. Wanneer je handen bezig zijn met een betekenisvolle taak, activeer je hersengebieden die bij stilzitten in een vergadering simpelweg gesloten blijven.
Drie mechanismen maken LEGO® SERIOUS PLAY® effectief
1. Externalisatie van impliciete kennis
De Japanse organisatieonderzoekers Ikujiro Nonaka en Hirotaka Takeuchi onderscheidden in The Knowledge-Creating Company (1995) expliciete kennis (feiten, documenten) van tacit, impliciete kennis: gevoel, intuïtie, opgebouwde ervaring. De echte strategische waarde in organisaties zit in die impliciete laag. Die komt in een gewone vergadering zelden boven water, omdat mensen er letterlijk de woorden niet voor hebben.
Bouwen omzeilt dat probleem. Je maakt eerst een model en ontdekt pas bij het uitleggen wat je eigenlijk bedoelde. Die volgorde, hand eerst en taal daarna, is de kern van waarom LSP werkt waar whiteboards vastlopen.
2. Metaforisch denken als kortere route
Cognitief psycholoog George Lakoff toonde in Metaphors We Live By (1980, met Mark Johnson) aan dat abstract denken fundamenteel metaforisch is. Wanneer je een team vraagt hoe de afdeling zich verhoudt tot de rest van de organisatie, krijg je meestal clichés. Wanneer je ze vraagt dat te bouwen, zie je binnen tien minuten bruggen, muren, satellieten en eilanden verschijnen. De metafoor wordt tastbaar, bespreekbaar en door de hele groep gedeeld.
3. Flow en psychologische veiligheid
Mihaly Csikszentmihalyi's onderzoek naar flow (Flow: The Psychology of Optimal Experience, 1990) laat zien dat mensen in een toestand van diepe betrokkenheid geraken wanneer uitdaging en vaardigheid in balans zijn. LSP is ontworpen om precies dat te creëren: iedereen kan een steentje op een ander klikken, dus de drempel is laag, maar de vraag die je uitbouwt is oneindig rijk.
Omdat iedereen tegelijk bezig is, verdwijnt ook de sociale druk van "moet ik nu iets slims zeggen?". Amy Edmondson's werk over psychologische veiligheid aan Harvard Business School (HBR 1996 en vele vervolgpublicaties) laat zien dat dit de sterkste voorspeller is van of teams daadwerkelijk leren en groeien.
Een sessie vervangt drie vergaderingen
Een onderzoek door Sean McCusker (2014, in International Journal of Management and Applied Research) op basis van 32 LSP-cases vond drie consistente uitkomsten: hogere kwaliteit van besluiten doordat minderheidsstemmen werkelijk worden gehoord, hoger commitment omdat deelnemers zich eigenaar voelen van wat ze samen gebouwd hebben, en snellere convergentie: in de meeste gevallen bereikte het team in één sessie wat normaal drie vergaderingen had gekost. Zie het gepubliceerde artikel.
Dat sluit aan bij mijn eigen ervaring. Een energieleverancier had zes maanden vastgezeten op de vraag hoe winstgevendheid en een bredere maatschappelijke opdracht zich tot elkaar verhielden. Na één sessie van vier uur stond er een gedeelde metafoor op tafel, letterlijk, waarop de raad van bestuur de volgende ochtend een concrete koerswijziging baseerde.
Waar LEGO® SERIOUS PLAY® vastloopt
LSP is geen wondermiddel. Het werkt slecht als het management een voorgekookte uitkomst verwacht, als er fundamenteel wantrouwen in de groep zit dat niet eerst wordt benoemd, of als de facilitator de methode als kunstje inzet in plaats van als gedisciplineerde praktijk. De officiële LSP-methodologie bestaat uit zeven toepassingstechnieken en een strikt stappenproces. Wie daarvan afwijkt, bereikt zelden het resultaat waarvoor de methode is ontwikkeld.
Maar wanneer de methode goed wordt toegepast, gebeurt er iets dat elke ervaren facilitator herkent: op een bepaald moment stopt de groep met bouwen voor jou en begint te bouwen voor elkaar. Dat is het moment waarop je weet dat de echte sessie begonnen is.
Wat een team zelf bouwt, vergeet het niet. Gustave Rammelt
Dat is waarom ik na 17 jaar in de financiële sector met deze methode ben gaan werken. Niet omdat ze nieuw is, want de methode bestaat al sinds 1996. Maar omdat het een van de weinige manieren is waarop je een groep mensen écht aan het denken krijgt, zonder dat één stem de rest overschreeuwt.